Wystawy

Jeszcze kilkadziesiąt lat temu Tatry stanowiły centrum życia górali i podhalańskiej wspólnoty – były sposobem na ślebodne, wolne życie, miejscem hodowli i wypasu owiec oraz bydła. Ciągłość gazdowania przerwał brutalnie proces wywłaszczeń, do których doszło w latach 1960–1980. Przymusowe pozbawianie własności było konsekwencją utworzenia w 1955 roku Tatrzańskiego Parku Narodowego. Wywłaszczenia dotyczyły całych nieruchomości, udziałów w prawie własności nieruchomości lub służebności na obszarze 12 081 hektarów i objęły ponad 6000 osób. 

Choć idea utworzenia Parku, formułowana jeszcze w okresie międzywojennym, miała szczytne założenia – ochrony przyrody przy poszanowaniu własności – to jej realizacja w czasach komunistycznych wypaczyła pierwotne intencje i położyła się cieniem na postrzeganiu Parku przez górali. 

Ekspozycja "To nom jesce w dusy gro. O wywłaszczeniu górali z Tatr", przygotowana z okazji jubileuszu 70-lecia Tatrzańskiego Parku Narodowego, ukazuje tworzenie TPN w realiach PRL – zarówno z perspektywy historycznej, administracyjnej, jak i relacji mieszkańców Podhala. Wywłaszczenia przedstawiamy jako proces historyczny, gospodarczy i społeczny, który odcisnął piętno na ludzkich losach. 

Dziś Tatry, chronione jako park narodowy, odwiedzane przez miliony turystów, są wspólnym dobrem. Nie możemy jednak zapominać, że TPN powstał częściowo kosztem mieszkańców Podhala. Wierzymy, że wystawa ta stanie się okazją do szerszej społecznej dyskusji oraz popularyzacji wiedzy o wydarzeniach sprzed lat. Zrozumienie dawnego, utraconego góralskiego świata może stać się mostem łączącym przeszłość z teraźniejszością i pozwoli budować lepsze relacje góralskiej społeczności z Tatrzańskim Parkiem Narodowym. 

Wystawa odbywa się w ramach obchodów 70-lecia Tatrzańskiego Parku Narodowego.

O Autorach wystawy: 

Piotr Bąk - dr inż. geodeta, przewodnik tatrzański i samorządowiec. W przeszłości burmistrz Zakopanego, a następnie starosta tatrzański. Zasiadał w Państwowej Radzie Ochrony Przyrody oraz w Radzie Naukowej Tatrzańskiego Parku Narodowego. Od lat zaangażowany w działania na rzecz ochrony przyrody i zachowania dziedzictwa kulturowego Tatr. 

Agnieszka Gąsienica-Giewont - etnolożka i muzealniczka, radna gminy Kościelisko, autorka publikacji poświęconych kulturze Podhala. Od lat zajmuje się badaniem i popularyzacją dziedzictwa regionu. Kierowniczka Muzeum Karola Szymanowskiego w willi „Atma” w Zakopanem, animatorka kultury regionalnej, jurorka festiwali i inicjatorka licznych projektów artystycznych i edukacyjnych.


Inicjatorzy projektu: Filip Zięba, Szymon Ziobrowski

Tekst: Piotr Bąk, Agnieszka Gąsienica-Giewont

Badania terenowe: Agnieszka Gąsienica-Giewont, Katarzyna Gąsienica-Józkowy

Uczestnicy projektu: Jan Antoł, Stanisław Bobak, Grzegorz Bryniarski, Andrzej Budz „Kwatercorz”, Józef Budz „Miescorz”, Jan Buńda, Elżbieta Frankowska-Cząstka, Wojciech Gąsienica-Byrcyn, Wojciech Gromada, Ludwina Gut-Antoł, Jan Jasionek, Anna Jasionek, Andrzej Knapczyk, Anna Knapczyk, Krzysztof Lassak, Igor Łukaszczyk, Franciszek Łukaszczyk „Jurzyk”, Stanisław Machajewski, Franciszek Maciata, Maria Majerczyk „Krowiorkula”, Piotr Mazik, Andrzej Mąka, Jan Michałczak, Krystian Mrugała, Aniela Pawlikowska „Fabianka”, Stanisław Rychtarczyk, Janina Sichelska, Stanisław Skupień „Stosel”, Stanisław Skupień „Kubów”, Stanisław Skupień, Andrzej Skupień, Regina Słodyczka-Giewont, Helena Stasik „Rabianka”, Zofia Stasik „Rabianka”, Aniela Stasik „Rabianka”, Maria Staszel, Andrzej Staszel „Furtek”, Stanisław Staszel, Bartłomiej Stopka, Andrzej Styrczula, Władysława Styrczula, Jerzy Szczepaniak-Krupowski, Romuald Szczepaniak-Krupowski, Henryk Trebunia-Tutka, Antoni Zięba

Redakcja: Paulina Kołodziejska, Łukasz Mackiewicz

Korekta: Marta Grygoruk

Konsultacja: Paweł Skawiński, Antoni Zięba, Filip Zięba

Koordynacja: Beata Bańka, Paulina Kołodziejska

Projekt graficzny: Bartłomiej Witkowski

Mapy: Piotr Bąk, Zuzanna Bąk, Marcin Bukowski

Zdjęcia archiwalne ze zbiorów uczestników projektu

Zdjęcia współczesne z filmu Ostatnia noc na Kopieńcu Bartka Solika

Wystawa przedstawia niezwykłą historię dwóch niedźwiedzi brunatnych: Śnieżnej i Demiana, których czaszki wytopiły się z lodu w Jaskini Wielkiej Śnieżnej w Tatrach Polskich oraz w Demianowskiej Jaskini Lodowej w Niżnich Tatrach na Słowacji. Śnieżna to ok. 5-letnia samica z Polski, której szczątki spoczywały pod lodem przez blisko 4900 lat BP, natomiast Demian to ok. 10-letni samiec ze Słowacji, którego szczątki pozostawały ukryte w lodzie przez ok. 4300 lat BP.

Podczas zwiedzania można obejrzeć film edukacyjny „Odkrywanie bogactwa wspólnego tatrzańskiego podziemia: czaszki niedźwiedzi wytopione z lodu”, poświęcony badaniom naukowym czaszek, zobaczyć oryginalną czaszkę Śnieżnej wraz z modelem dotykowym, a także odbyć wirtualny spacer po Jaskini Wielkiej Śnieżnej.

Informacje praktyczne:

• zwiedzanie: od wtorku do niedzieli,
• godziny otwarcia: IX–V: 9:00–17:00,
• wstęp na wystawę czasową: bezpłatny,
• zapraszamy również na wystawę stałą „Tatrzańskie Archiwum Planety Ziemia” – po zakupie biletu.

W realizację wystawy zaangażowani byli:

• dr Nina Kowalik, mgr Sylwia Pospuła, dr Andrea Pereswiet-Soltan i dr hab. Piotr Wojtal – Instytut Systematyki i Ewolucji Zwierząt PAN,
• dr hab. Mateusz Baca i dr Danijela Popović – Centrum Nowych Technologii Uniwersytetu Warszawskiego,
• dr hab. Adrian Marciszak – Wydział Nauk Biologicznych Uniwersytetu Wrocławskiego,
• dr hab. Maciej Krajcarz – Instytut Nauk Geologicznych PAN,
• Laboratorium Curt-Engelhorn-Zentrum Archäometrie w Mannheim,
• UAB BARNAS (VILNIUS RADIOCARBON) w Wilnie,
• dr inż. Edyta Puniach, dr hab. inż. Paweł Ćwiąkała, mgr inż. Michał Zubek – Wydział Geodezji Górniczej i Inżynierii Środowiska AGH w Krakowie,
• Bartłomiej i Ksawery Solik,
• Zakład Poligraficzny „Pixel” Arkadiusz Morawski.

Wszystkim serdecznie dziękujemy za współpracę.

Dziękujemy również Europejskiemu Ugrupowaniu Współpracy Terytorialnej Tatry za wsparcie i możliwość realizacji tego niezwykłego projektu.

Wydarzenie stanowi część małego projektu pt. „Odkrywanie bogactwa wspólnego tatrzańskiego podziemia”, realizowanego wspólnie ze Słowackim Muzeum Ochrony Przyrody i Speleologii w Liptowskim Mikułaszu i współfinansowanego przez Unię Europejską z Europejskiego Funduszu Rozwoju Regionalnego w ramach programu Interreg Polska–Słowacja 2021–2027.

W stulecie śmierci hrabiego Władysława Zamoyskiego, który został ogłoszony Patronem Roku 2024, pragniemy opowiedzieć o jego życiu i wartościach - którymi kierował się tworząc niezliczone dzieła dla rozwoju Zakopanego i ochrony Tatr.

Wystawę można zobaczyć w kuźnickim Spichlerzu sezonowo - zimą Spichlerz pozostaje zamknięty. 

Koordynacja: Renata Kowalska
Scenariusz wystawy: Dział Edukacji TPN (Beata Bańka, Katarzyna Gąsienica-Mracielnik, Elżbieta Kauzal, Renata Kowalska, Aurelia Reinholz-Rusek, Grzegorz Strączek-Helios)
Instalacja artystyczna: Marcin Rząsa i Magdalena Ciszewska-Rząsa
Projekt plakatu i zaproszeń: Patrycja Rek

Fotografie na wystawie pochodzą ze zbiorów:

• Biblioteka Kórnicka PAN w Kórniku,
• Muzeum Tatrzańskie w Zakopanem im. Tytusa Chałubińskiego,
• Ośrodka Dokumentacji Tatrzańskiej im. Z. Radwańskiej-Paryskiej i W.H. Paryskiego w Zakopanem,
• Biblioteki Narodowej – Biblioteki Cyfrowej Polona,
• prywatnych Wiesława Siarzewskiego.

Fot. Weronika Banaszczuk

Po wejściu do sali w oczy rzuca się zestawienie świerkowej  szyszki i modelu samochodu Bugatti. To nawiązanie do próby cywilizacji Tatr z  początku XX w., z którą na szczęście wygrała opcja ochroniarska. Pierwsza część ekspozycji to rysunkowa historia poznania Tatr oraz sporu granicznego o Morskie Oko. Kolejna część - fotografie opisujące historię budowy drogi nad jezioro. Jest tu też fragment poświęcony historii słynnego Automobilowego Rajdu Tatrzańskiego. Można się dowiedzieć co nieco o korniku drukarzu i znaczeniu suchych lub powalonych drzew. Poruszono także temat dokarmiania zwierząt, między innymi pokazano komiksową historię Pięćsetdwójki, czyli niedźwiedzicy, która tak bardzo przyzwyczaiła się do jedzenia z rąk ludzkich, że skończyła w zoo.

Zobacz film o Dróżniczówce [>>]

Plener „Morskie Oko” to intensywne warsztaty malarskie, oparte na bezpośrednim doświadczeniu  krajobrazu Tatr oraz jego interpretacji przez początkujących artystów. Spotkania te, odbywające się w jednym z najbardziej wyjątkowych miejsc w Polsce, mają na celu zarówno wyprowadzenie edukacji plastycznej poza pracownie i przeniesienie jej w unikalne warunki przyrodnicze, jak i kształtowanie u młodych twórców wrażliwości na światło, przestrzeń oraz zmienność natury. To także wieloletnia tradycja i ważny element edukacji plastycznej, która w obliczu zanikania metody czerpiącej wprost z obserwacji przyrody nabiera szczególnej wartości. 

Prezentowane prace powstały podczas 9. edycji Pleneru Malarskiego „Morskie Oko 2025”, który odbył się w dniach 5-11 października 2025 roku. W wydarzeniu wzięli udział uczniowie trzech Państwowych Liceów Sztuk Plastycznych: PLSP im. Antoniego Kenara w Zakopanem, PLSP im. Leona Wyczółkowskiego w Bydgoszczy, PLSP im. Cypriana Kamila Norwida w Lublinie oraz podopieczni Liceum Sztuk Plastycznych im. Tadeusza Kantora w Dąbrowie Górniczej.  

Zajęcia prowadzone były pod kierunkiem prof. Tomasza Milanowskiego, Dziekana Wydziału Malarstwa Akademii Sztuk Pięknych w Warszawie. Opiekę artystyczną nad uczestnikami sprawowali Anna Drejas z PLSP w Bydgoszczy, Mariusz Wnukowski z LSP w Dąbrowie Górniczej, Krzysztof Baran z PLSP w Lublinie oraz Paulina Siedlarz z PLSP im. A. Kenara w Zakopanem. Koordynatorem projektu był Marek Król-Józaga, Dyrektor PLSP im. A. Kenara w Zakopanem. 

Partnerzy wydarzenia : Schronisko PTTK Morskie Oko, Tatrzański Park Narodowy, Powiat Tatrzański oraz Royal Talens Poland.

Jaskinie są dziełem natury, nierozerwalnie związanym z historią człowieka. Ich badanie to nie tylko poznawanie struktur podziemnych, ale także proces, który otwiera nowe pole refleksji i inspiracji. Fotografia speleologiczna stanowi szczególne wyzwanie - nawet dla najbardziej doświadczonych profesjonalistów. Surowe, nieprzyjazne otoczenie, ograniczony dostęp, nieregularne formy, brak naturalnego światła i trudne warunki techniczne sprawiają, że jaskinie nie mają nic wspólnego z fotograficznym atelier. Uchwycenie na zdjęciu monumentalnych sal, pionowych studni, wąskich przejść czy błotnistych i zalanych wodą komór wymaga doskonałej współpracy zespołu, precyzji i doświadczenia.

Surowe wnętrza Centrum Edukacji Przyrodniczej TPN, położonego u wylotu Doliny Kościeliskiej, znanej z wyjątkowych form krasowych, stają się niezwykłą przestrzenią, w której poznamy tajemnice jaskiń. Mamy nadzieję, że prezentowane prace pozwolą spojrzeć na świat podziemi z nowej perspektywy – nie tylko jako na obszar geologiczny, lecz także jako na obiekt ukrytego piękna, w którym – niczym światło – może się odbijać ludzka wrażliwość.

Prezentowana wystawa to subiektywny przegląd fotografii nadesłanych na 22. edycję międzynarodowego konkursu Speleofotografia 2024, ukazujący pełne spektrum aktywności związanych z eksploracją jaskiń. Prace przybliżają niezwykłe bogactwo świata pod powierzchnią ziemi — jego tajemnicze, często kruche i delikatne piękno, ale także przeszkody, wyzwania i zagrożenia, z jakimi mierzą się speleolodzy. 

Wystawa została przygotowana przez Tatrzański Park Narodowy we współpracy ze Słowackim Muzeum Ochrony Przyrody i Speleologii w Liptowskim Mikulaszu. Konkurs i prezentacja fotografii są częścią projektu transgranicznego „Tatrzańskie podziemia dla wszystkich”, realizowanego w ramach Funduszu Małych Projektów programu INTERREG PL–SK 2021–2027.

Wernisaż wystawy odbył się 6 sierpnia 2025 r. i był okazją do spotkania z osobami związanymi z kulturą oraz przyrodą Podlasia. O relacji między naturą a kulturą doliny Biebrzy opowiadał Piotr Dombrowski z Biebrzańskiego Parku Narodowego, autor książki „Łoś. Opowieści o gapiszonach z krainy Biebrzy”. Wojciech Kowalczuk – etnograf, muzealnik i autor wystawy – przybliżył historię oraz znaczenie tradycyjnego tkactwa. Karolina Radulska, przedstawicielka młodego pokolenia podlaskich tkaczek, prezentowała tkanie na krosnach i opowiadała o tajnikach tego rękodzieła, a Marcin Lićwinko z Biebrzańskiego Parku Narodowego wykonał tradycyjne pieśni Podlasia.

Tkanina dwuosnowowa należy do najciekawszych zjawisk polskiej kultury materialnej. Powstaje dzięki zastosowaniu dwóch osnów i dwóch wątków, co pozwala uzyskać dwustronną tkaninę, w której jedna strona stanowi kolorystyczne odwrócenie drugiej. Charakterystyczne geometryczne i figuralne wzory tworzono bez użycia szablonów, a ich symbolika była silnie związana z krajobrazem i codziennością podlaskiej wsi.

Choć dawniej tkaniny dwuosnowowe były obecne w wielu domach, dziś powstają dzięki pracy niewielkiej grupy rzemieślniczek, które z ogromną precyzją i dbałością o detal podtrzymują tę tradycję. Współczesne wyroby tworzone są z wełny pochodzącej z Podhala – symbolicznie łącząc dwa światy: góry i niziny, hale i bagna, przyrodę oraz dziedzictwo kulturowe.

Wystawa została przygotowana wspólnie przez Tatrzański Park Narodowy, Biebrzański Park Narodowy i Podlaskie Muzeum Kultury Ludowej przy wsparciu Fundacji PGE.

Walery Eljasz-Radzikowski należał do grona najważniejszych postaci związanych z historią Zakopanego i Tatr. Był współzałożycielem Towarzystwa Tatrzańskiego, współtworzył pierwsze szlaki turystyczne, opracowywał mapy i popularyzował wiedzę o górach dzięki swoim przewodnikom oraz ilustracjom. Jego działalność odegrała istotną rolę w rozwoju turystyki tatrzańskiej i zainteresowania kulturą Podhala.

W ramach wydarzenia odbyło się również oprowadzanie po wystawie, podczas którego o sztuce inspirowanej górską naturą i postaci Walerego Eljasza-Radzikowskiego opowiadali Tomasz Dziewicki z DESA Unicum oraz Renata Kowalska z Tatrzańskiego Parku Narodowego.

Po zwiedzaniu zorganizowano panel dyskusyjny poświęcony dziedzictwu naturalnemu i kulturowemu Podhala oraz wzajemnym relacjom między przyrodą, historią i sztuką regionu. W rozmowie udział wzięli Szymon Ziobrowski – dyrektor Tatrzańskiego Parku Narodowego, Paweł Skawiński – były dyrektor TPN i przewodnik tatrzański oraz Renata Kowalska – kierowniczka Ośrodka Dokumentacji Tatrzańskiej. Spotkanie poprowadził Tomasz Dziewicki.

Ilustracje, przeniesione na duże płótna, pozwalały spojrzeć z bliska na niezwykły świat wierzeń, rytuałów i dawnych praktyk obecnych w kulturze Podhala oraz Beskidów Zachodnich. Charakterystyczny styl Aleksandry Czudżak – inspirowany naturą, symboliką i tradycyjną estetyką regionu – nadawał wystawie wyjątkowy, baśniowy klimat.

Sama publikacja „Góralskie czary”, wydana przez Tatrzański Park Narodowy, spotkała się z dużym zainteresowaniem czytelników i zdobyła liczne nagrody oraz wyróżnienia za warstwę ilustracyjną i projekt graficzny. Książka przybliża dawne podania, wierzenia i praktyki magiczne związane z kulturą góralską – zarówno te wciąż obecne w pamięci mieszkańców regionu, jak i niemal całkowicie zapomniane.

Wystawa stanowiła połączenie sztuki ilustracji, tradycji ludowej i opowieści zakorzenionych w kulturze Podtatrza.

Ekspozycja prezentowała obrazy, szkice, panoramy, mapy i fotografie autorstwa Walerego Eljasza, a także dokumenty związane z działalnością Towarzystwa Tatrzańskiego, którego był aktywnym członkiem. Wystawa przybliżała postać artysty z Krakowa, który związał swoje życie z Tatrami i poprzez swoją twórczość zachęcał Polaków z trzech zaborów do poznawania gór oraz odkrywania podhalańskiej przyrody i kultury.

Walery Eljasz-Radzikowski nie tylko malował i szkicował tatrzańskie krajobrazy, ale również tworzył przewodniki, artykuły prasowe oraz panoramy pomagające turystom poznawać Tatry. Jego działalność odegrała ważną rolę w rozwoju turystyki tatrzańskiej i popularyzacji Zakopanego.

W trakcie trwania wystawy odbyło się także oprowadzanie kuratorskie prowadzone przez Renatę Kowalską, podczas którego uczestnicy mogli bliżej poznać życie i twórczość artysty oraz obejrzeć zgromadzone eksponaty w szerszym kontekście historycznym i kulturowym.

Wystawa ukazywała kulturę Górali Podhalańskich w ścisłym związku z otaczającą ich przyrodą i przestrzenią Tatr, z uwzględnieniem historycznych, społecznych i gospodarczych uwarunkowań regionu. Ważnym elementem ekspozycji były wypowiedzi i opowieści samych mieszkańców Podhala, dzięki którym możliwe było pokazanie ich spojrzenia na codzienność, relacje z naturą, kulturą oraz ludźmi – zarówno miejscowymi, jak i przyjezdnymi.

Integralną część wystawy stanowiły fotografie archiwalne i współczesne, w tym zdjęcia autorstwa Jacka Poremby – jednego z najbardziej cenionych polskich fotografów portretowych. Ekspozycja została podzielona na dziesięć wzajemnie powiązanych bloków tematycznych, podejmujących zagadnienia związane z kulturą i tożsamością Podhala.

Projekt zrealizowano w ramach Międzynarodowego Programu „Człowiek i Biosfera” (Man and Biosphere, UNESCO). Patronat naukowy nad wystawą objął Polski Instytut Antropologii, a organizatorem ekspozycji był Tatrzański Park Narodowy.